Beleidsnota nieuwe staatssecretaris Asiel en Migratie gefileerd

Bij de verkiezingen van mei 2019 bracht Vluchtelingenwerk een pleidooi voor een asielbeleid dat de omslag maakt van een ontradingsbeleid naar een beleid dat mensen centraal stelt. Anderhalf jaar later hebben we eindelijk een nieuwe regering. De vraag van 10 miljoen is of die omschakeling er de volgende beleidsperiode zal komen.

De beleidsnota van de nieuwe Staatssecretaris voor Asiel en Migratie, Sammy Mahdi stemt ons voorzichtig positief. Vluchtelingenwerk is tevreden over een aantal voorstellen in de nota. Over een aantal andere belangrijke dossiers zoals de opsluiting van kinderen of de kwestie humanitaire visa, vinden we vage of teleurstellende standpunten terug. Het regeerakkoord en de beleidsnota zijn een receptenboek met een aantal veelbelovende ingrediënten en een aantal ingrediënten die we liefst van de boodschappenlijst schrappen. De komende jaren zal moeten blijken of het menu eetbaar zal zijn. 

Nieuwe Staatssecretaris, nieuwe toon

Wat iedereen is opgevallen als positief draagt ook onze waardering weg. Er is de ambitie om een gewijzigde toon in de communicatie over het asiel- en migratiebeleid aan te slaan. Sammy Mahdi ziet het belang in van het depolariseren van het migratiedebat en zoekt in de nota steeds nuance op.

Toch was dit in zijn eerste publieke tussenkomsten niet altijd het geval. De staatssecretaris wil op vlak van terugkeerbeleid bijvoorbeeld actief inzetten op toekomstoriëntering en begeleidde vrijwillige terugkeer. In de eerste weken na zijn aanstelling onderstreepte hij daarentegen de komst van bijkomende gesloten centra en zijn wens om alsnog opnieuw een vorm van woonstbetredingen in te voeren. Bij woonsbetreding heeft politie de machtiging om een woonst te betreden in het kader van het opsporen van personen die illegaal in het land verblijven.

Mensen centraal

De inhoudelijke rode draad in de nota is betere begeleiding en omkadering van mensen. De mensenrechten krijgen terug een rol als basiskader voor het recht op asiel en als hoeksteen van het Belgische asiel- en migratiebeleid. Dat is het enige juiste principe als uitgangspunt.

Dit principe vergt wel een zeer consequente toepassing. Daarom stellen we ons ook vragen wanneer we verder in de nota bijvoorbeeld geen melding vinden van concrete stappen om de naleving van fundamentele kinderrechten te waarborgen en het hoger belang van het kind te laten gelden in alle verblijfsprocedures. Waar blijft het bij voornemens, wat zal de staatssecretaris echt concreet gaan aanpakken, lijkt de hamvraag?

Er is oog voor rechtszekerheid, transparantie en klantvriendelijkheid. In die lijn haalt de nota ook het individueel traject aan dat elke asielzoeker aflegt. Dat is belangrijk, en dus een goeie zaak. Dat de meest kwetsbare groepen zoals kinderen, holebi's en transgender personen op bijzondere aandacht zullen mogen rekenen, juichen we toe.

Het Migratiewetboek wordt terug van de plank gehaald. Niet enkel mensen op de vlucht, maar ook overheidspersoneel, advocaten en begeleiders hebben het inderdaad moeilijk met onze complexe regels en procedures over verblijf voor mensen met een migratieachtergrondHet herschrijven van het migratiewetboek kan een belangrijk project worden met grote impact op mensen op de vlucht en de vele professionals en vrijwilligers die hen omkaderen. Vluchtelingenwerk vindt het essentieel dat dit project leunt op de kennis van experts, basiswerkers en middenveldorganisaties. En de staatssecretaris neemt zich inderdaad voor op korte termijn een commissie van experts samen te stellen.

Snelle procedures moeten hand in hand gaan met véél betere omkadering. Dat lezen we graag. En we zien ook graag dat de staatssecretaris niet enkel een man van woorden maar van daden lijkt. Na de veroordeling van de Belgische Staat omdat asielzoekers die zich via de Dienst Vreemdelingenzaken online aanmeldden niet direct opvang kregen, zette de staatssecretaris zijn diensten aan het werk om een vlotte en laagdrempelige toegang tot de asielprocedure mogelijk te maken.

Lokale opvang

België kent al jaren een zeer crisisgevoelig opvangnetwerk. We kunnen spreken van een dramatisch harmonica-beleid de voorbije decennia: snelle besparingsoperaties zodra er sprake is van ruimte in het netwerk, zorgen voor een tekort zodra de cijfers terug stijgen. En de instroom van mensen op de vlucht is nu immers iets wat door de jaren heen gevoelig lijkt aan stijging en daling. Logisch, als je kijkt naar de wereld rond ons met wisselende conflicthaarden en "push"-factoren.

Tegelijk beschikt ons land over sterke netwerken en actoren bij lokale besturen en middenveldorganisaties die de expertise en kracht hebben om samen te werken met het Federale Agentschap voor de opvang van asielzoekers. Een staatssecretaris die hier oog voor heeft, is ontzettend belangrijk, wil ons land nieuwe opvangcrisissen vermijden.

Wij interpreteren dat Mahdi dit heeft begrepen, wanneer we lezen over de creatie van een stabiel, flexibel opvangnetwerk met voldoende bufferplaatsen, waarbinnen geïnvesteerd wordt in kwaliteitsvolle opvang met individuele begeleidingstrajecten voor de bewoners tijdens hun procedure en waarbinnen de rol van lokale, kleinschalige opvanginitiatieven versterkt en verduidelijkt wordt.

Voor mensen in onwettig verblijf vinden we babystapjes terug in de nota. We durven spreken van enige erkenning van hun noden wanneer de staatssecretaris pilootprojecten wil ondersteunen die hen opvang en oriëntatie bieden. Wanneer mensen zonder papieren opgesloten worden, zullen rechters voortaan de afweging kunnen controleren of die opsluiting opportuun is en volgens de wet verliep, dankzij een effectief rechtsmiddel tegen detentie.

Maar tegen de duidelijke eisen van een zeer brede coalitie van middenveldorganisaties en mensenrechtenactivisten in, vinden we géén aankondiging terug van een wettelijke verankering van het verbod op de opsluiting van kinderen zonder papieren. Bovendien is het onduidelijk of de regering een compleet verbod op kinderdetentie in het vooruitzicht stelt, dan wel slechts een verbod op vasthouding in de gesloten centra.

De beleidsnota zegt hierover: "Minderjarigen kunnen niet vastgehouden worden in gesloten centra. De regering zal tegelijkertijd alternatieve maatregelen nemen om te vermijden dat dit misbruikt wordt om de terugkeer onmogelijk te maken." Houdt de regering hiermee de deur open naar andere vormen van detentie via die "alternatieve maatregelen"?

We stellen ons ernstige vragen bij de intentie om te zoeken naar een alternatief voor de woonstbetredingen of zoals in de beleidsnota te lezen staat: "Er wordt een alternatieve oplossing gezocht voor de problematiek waarbij vreemdelingen zonder wettig verblijf weigeren hun woning te verlaten". Die aankondigingen staan haaks op de cijfers en de vaststellingen die in de beleidsnota zelf worden gedaan en waaruit blijkt dat inzet op grootschalige gedwongen terugkeer niet efficiënt is. Het enige resultaat van deze maatregelen zal zijn dat deze personen, die zich reeds in een heel precaire situatie bevinden, zich altijd en overal opgejaagd zullen voelen.

Gezinshereniging en hervestiging

Transparantie bij het geven van humanitaire visa en een aankondiging voor een sterk Belgisch hervestigingsprogramma zijn goed. Maar wat met veilige en legale toegang tot Europa en België voor mensen op de vlucht? We missen concrete engagementen en een duidelijke lijn wat betreft gezinshereniging en hervestiging.

Mensen die vandaag maanden en maanden vechten om hun kinderen en partner terug te zien, zien geen verbetering met de voornemens in deze beleidsnota. De vage vermelding om de regels "in overeenstemming te brengen met die van de buurlanden" en om "misbruiken tegen te gaan" kunnen hen en ons bij Vluchtelingenwerk Vlaanderen niet overtuigen dat deze regering hun problemen serieus neemt.

Gezinshereniging is nochtans essentieel. Voor het gezinsleven en de integratie van de betrokken gezinnen enerzijds als voor de bevordering van legale migratiestromen voor mensen met nood aan internationale bescherming anderzijds. De toon en inhoud van de beleidsnota op dit punt verbaast ons. We vrezen dat de procedure niet makkelijker wordt, en dat is zeer vreemd als je weet dat de partij van de staatssecretaris eerder al een voorstel steunde om drempels net weg te werken, door het mogelijk te maken om de aanvraag in België te doen in plaats van de ambassade in het land van herkomst.

Ook rond hervestiging, dat andere essentieel beschermingsmechanisme, is het vaagheid troef. Het hele basisprincipe van het asielrecht start met de mogelijkheid om op een veilige en legale manier het land waaruit men vlucht te verlaten. Wij verwachten van de huidige regering beduidend méér, en concrete plannen, engagementen en quota, voor veilige en legale toegang tot Europa en België voor mensen op de vlucht.

In twee andere belangrijke politieke dossiers rond verblijfsrecht bespeuren we geen initiatief om eindelijk werk te maken van een duidelijk en transparant beleidskader. Humanitaire visa voor wie een gevarenzone ontvlucht, en regularisatie voor wie zonder papieren in ons land verblijft, zijn twee dossiers waar werk aan de winkel is. Wie kan er gebruik van maken? Waar wil de regering heen met deze pistes voor verblijf? Welke stappen worden ondernomen om beide procedures transparanter te maken? De beleidsdoelen van de staatssecretaris vinden we niet terug.

En wat met Europa? 

Asiel is een internationaal thema en vergt samenwerking. De staatssecretaris benadrukt in zijn nota dat hij met België een leidende en verbindende rol wil blijven spelen voor de creatie van een goed functionerend gemeenschappelijk Europees asiel- en migratiebeleid.
Wij kunnen echter enkel vaststellen dat de onderhandelingen voor een Europees pact momenteel volledig geblokkeerd worden en er zich in de praktijk, onder het toeziend oog van Frontex, horrortaferelen afspelen aan de Europese grenzen. Mensen worden op de Griekse eilanden vastgehouden in onmenselijke omstandigheden en vorige week nog kwamen opnieuw praktijken aan het licht waarbij asielzoekers in 'drijvende tenten' werden teruggeduwd, om te vermijden dat ze een asielaanvraag kunnen indienen.

We kunnen niet wachten op een spontane kentering in het Europese verhaal en verwachten dat België, samen met andere lidstaten een actieve voortrekkersrol speelt, ook in afwachting van een globaal Europees akkoord.

Een antwoord op onze vraag van 10 miljoen vinden we dus voorlopig niet. De hoopvolle signalen die wij terugvinden in deze nota gaan zeker niet op voor alle mensen op de vlucht. Maar het is een begin. Ze betekenen een basis om samen aan de slag te gaan. De komende jaren zal moeten blijken of de kentering naar een menselijk en menswaardig asiel- en migratiebeleid is ingezet.