Jaarlijks vragen duizenden mensen ons land om asiel. Onder hen ouders met kinderen maar ook niet-begeleide minderjarigen. Deze kinderen komen terecht in een wereld waar ze anders spreken, anders eten en anders gekleed lopen dan thuis. Sinds 2001 begeleiden de psychologen van vzw Solentra hen.

Solentra maakt deel uit van de kinderafdeling van het Universitair Ziekenhuis in Jette. De naam is gevormd met de beginletters van SOLidariteit EN TRAuma. Zo’n beetje de gebalde omschrijving van datgene waar de vzw voor staat.

Solentra bestaat nu vijf jaar maar hoe is het er gekomen?
Hilde Smits: Het idee is gegroeid uit een aantal vaststellingen van hulpverleners bij vluchtelingen die zich aanmeldden bij het vertrouwenscentrum kindermishandeling in Brussel. Kindermishandeling en kindermisbruik bleken vooral westerse begrippen te zijn, die in onze samenleving anders werden ingevuld dan in andere culturen.

Hoe bedoel je?
Geert Serneels: Kinderrechten zijn voor ons stilaan goed ingeburgerd hoewel ze nog niet zo lang bestaan. Er is intussen een kinderrechtenverdrag, een kinderrechtencommissaris en wetgeving. Kinderen met de broeksriem slaan is bij ons niet langer aanvaard maar in andere culturen is dat misschien nog wel zo. Als je zulke ouders gaat beschuldigen van kindermishandeling is dat voor hen een grote shock omdat zij vinden dat ze hun kinderen streng maar rechtvaardig opvoeden. Ze begrijpen dus niet waar je het over hebt.

De hulpverleners gingen beseffen dat andere culturen ook een andere aanpak nodig hadden. Zo is SOLENTRA ontstaan. Wij vertrekken in onze begeleiding vanuit de cultuur van het gezin. Dat begint al bij de benadering van de familie. Zo gaan we vaak samen zitten met de uitgebreide familie om de problemen te bespreken en remedies binnen hun cultuur te vinden. Dat kan dankzij de samenwerking met interculturele bemiddelaars of tolken. Solentra heeft ook een psycholoog van Afrikaanse en van Oost-Europese afkomst. Als hun remedies toch ontoereikend zijn of als ze niet te verzoenen met de fundamentele basisprincipes van onze maatschappij, zullen we onze oplossingen aanreiken. Maar we zoeken altijd een oplossing waarin alle partijen geloven.

Kan je een voorbeeld geven van zo’n verschillende aanpak in culturen?
Geert: Kinderen met ADHD bijvoorbeeld. Bij ons stellen artsen, na de diagnose van ADHD, medicatie voor en eventueel gedragsbegeleiding. De rationele aanpak, zeg maar. Maar in andere culturen gelden andere opvattingen en andere remedies. Een “hyperactief” jongetje is vaak een teken van vitaliteit en goede gezondheid. De familie vertrekt eerder vanuit het ritme van het kind en gelooft dat het hyperactieve er wel zal ‘uitgroeien’. Het voorstel om een pilletje te slikken wordt dan vaak op verontwaardiging onthaald.

Naast aandacht voor het culturele aspect, zorgen we voor een communitygerichte benadering. Dat betekent dat we ervan uitgaan dat het welzijn van deze kinderen de verantwoordelijkheid is van de maatschappij. Daarom vinden we het belangrijk om het bestaande netwerk van het gezin te versterken. Is er een buurvrouw die het gezin kan ondersteunen of een ver familielid? Wat kunnen zij betekenen voor het kind en het gezin? Vaak gaan we samen met de ouders naar de school om uitleg te geven over het kind en zijn achtergrond. Door met alle betrokken partijen samen te werken, kunnen we het kind en zijn gezin een duurzame ondersteuning geven, die nauwer aansluit bij groepsgerichte culturen.

Jullie werken met migrantenkinderen maar ook met gevluchte kinderen. Een aparte categorie?
Geert: We gebruiken dezelfde methodologie, maar er zijn accentverschillen omdat de redenen en omstandigheden van vertrek anders zijn en het tijdstip van acculturatie verschilt. De vlucht van zo’n kind gebeurt niet altijd in de beste omstandigheden. Het risico op trauma is groot onder meer omdat de ouders door de omstandigheden niet altijd de nodige veiligheid kunnen bieden om de vreselijke gebeurtenissen waaraan ze willen ontsnappen een plaats te geven. Daarnaast komt het kind terecht in een compleet andere cultuur. De migratie is erg ingrijpend, zeer recent en nog niet definitief. De verlieservaring is groot. Een kind is vaak het symptoom voor wat er in het gezin misloopt. Getraumatiseerde, ontredderde ouders zijn vaak beperkt emotioneel beschikbaar waardoor ze het kind te weinig kunnen steunen, zowel in het verwerkings- als in het aanpassingsproces.

Bijvoorbeeld?
Hilde: We hebben hier een gezin uit Oost-Europa. De vader was alleen gevlucht terwijl de moeder met haar vijfjarig zoontje thuis achterbleef. Tijdens de afwezigheid van de vader is de moeder voor de ogen van het kind zwaar bedreigd en aangepakt. De moeder liet het kind beloven hierover niets aan de vader te vertellen. Toen moeder en kind hier bij de vader aankwamen, zag je een getraumatiseerd jongetje dat voor zijn vader een vreselijk geheim moest bewaren. Een zware belasting voor zo’n klein kind.

Geert: Een aparte problematiek is die van de niet-begeleide minderjarigen. Zij zijn bijzonder kwetsbaar. Niet zelden ontvluchtten ze de oorlog waarin ze hun ouders verloren. Anderen willen ontsnappen aan de slechte thuissituatie. Nog anderen worden het slachtoffer van mensenhandel. Soms krijgen niet-begeleide minderjarigen van thuis de opdracht mee om hier goed te studeren en geld te verdienen voor de achtergebleven familie.

In hoeverre weegt een lopende asielprocedure op een vluchtelingenfamilie?
Geert: Zolang een asielprocedure loopt, zien we dat bij vluchtelingen de traumaverwerking niet aan de orde is . Zij zijn bezig met overleven. Hun situatie is te onduidelijk. Kunnen ze hier een nieuwe toekomst opbouwen? Moeten ze weer naar een ander land? Wij proberen hun veerkracht aan te spreken . Vluchtelingen zijn doorgaans geen zwakkelingen maar mensen met een sterk karakter en een grote overlevingsdrang. Velen kampen met depressies, met verlies en rouwverwerking maar hebben voldoende veerkracht.

Hoe ervaren die mensen zo’n asielprocedure?
Geert: Net levensbedreigende omstandigheden ontvlucht, moeten ze weer hun bestaansrecht afdwingen. Dit feit op zich is zeer destabiliserend. Verder wordt er in de asielprocedure weinig rekening gehouden met culturele verschillen. Wij vinden het gewoon om te leven met wetten, regels, documenten, procedures. Het maakt deel uit van onze rechtsstaat. Bij veel mensen uit een mondelinge cultuur of mensen uit landen die geen rechtsstaat kennen, ligt dat niet zo eenvoudig. Ze staan doorgaans wantrouwig tegenover officiële instanties, want die zijn in hun land corrupt. Er is ook de typische manier van vertellen. Afrikanen bijvoorbeeld geven niet zozeer de exacte feiten weer maar praten eerder in metaforen. In een ondervraging wordt nog te weinig rekening gehouden met deze culturele drempels. Een asielprocedure is iets heel juridisch, een vluchtverhaal is dat niet

Begeleiden jullie ook kinderen uit de gesloten centra?
Geert: Soms krijgen we patiëntjes uit gesloten centra. Solentra weigert onderzoeken in het gesloten centrum zelf. Voor een goede diagnose, die een minimale vertrouwensband veronderstelt, moeten ze weg uit die omgeving. Ben je al eens in zo’n centrum geweest? Het is er grijs, grauw, clean, betralied. Gezinnen worden ‘gelucht’, zoals dat heet, net als gevangenen. Kinderen horen daar niet thuis, voelen zich daar niet thuis.

Hilde: Een kind kan z’n opsluiting niet plaatsen. In sprookjes en kinderverhalen gaat het tussen de goede en de slechte. De slechterik wordt gestraft. Kinderen die met hun ouders worden opgesloten gaan ervan uit dat hun ouders of zijzelf iets slechts hebben gedaan. Ze verliezen het vertrouwen in hun ouders, in de mensen, in de wereld om hen heen.

Hoe ervaar je zo’n dagelijkse confrontatie met gevluchte kinderen?
Geert: Je leert je eigen kleine wereld en je eigen problemen enorm te relativeren. Maar het is ook een heel intense job. Als je dan eindelijk het echte verhaal gehoord hebt, de folteringen, de gruwelijkheden, dan moet je als collega’s 's avonds bij elkaar terecht kunnen om erover te praten, om er mee te leren omgaan.

Gonnie Put

Vzw Solentra is een lid van Vluchtelingenwerk Vlaanderen.
De werking van Vzw Solentra wordt gesteund door het Europees Sociaal Fonds.